نوبل، پشيمان از کرده خويش حتما شنيده ايد که آلفرد نوبل، دانشمند شيميدان سوئدي بود که توانست براي نخستين بار «ديناميت» را بسازد. ظاهرا آلفرد نوبل اين ماده منفجره را براي کارهاي استخراج معدن درست کرده بود، اما اندکي از معرفي آن به دنيا نگذشته بود که از آن در جنگ ها استفاده شد و به اين ترتيب جان هزاران نفر با ماده منفجره طراحي شده به دست نوبل، گرفته شد. سال ها از اين وقايع مي گذرد و البته آلفرد نوبل نيز به ثروت زيادي دست مي يابد. برادر آلفرد نوبل با نام لودويک نوبل فوت مي کند و يک روزنامه نگار فرانسوي که فکر مي کرد خود آلفرد نوبل درگذشته است، در مقاله اي او را به خاطر اين اختراع مرگبار سرزنش کرده و لقب «سوداگر مرگ» را به وي مي دهد. آلفرد نوبل با خواندن اين مطلب بشدت تحت تاثير قرار مي گيرد و در وصيت نامه اي که دوباره تنظيم مي کند، ?? درصد ثروتي را که طي چند سال اندوخته بود، وقف اهداي جايزه به برترين نوآوري هاي علمي که بيشترين فايده را براي بشر به همراه دارد، مي کند. وي وصيت مي کند مبلغ حاصله هر سال به طور مساوي بين کساني که بيشترين دستاوردها را در زمينه شيمي، فيزيک، فيزيولوژي و نيز ادبيات و صلح داشتند، اهدا شود. به اين ترتيب بنيان هاي جايزه نوبل گذاشته شد و پنج سال بعد، دسامبر ????، نخستين جوايز نوبل به برندگان آن اهدا شد. چه کساني برنده جايزه نوبل مي شوند؟ به طور کلي کسي نمي تواند خودش را براي دريافت جايزه نوبل نامزد کند و فقط برندگان سابق جايزه نوبل، اعضاي هيات بررسي اهداي جايزه نوبل و نيز استادان برتر دانشگاه که البته از سوي هيات بررسي اهداي جايزه نوبل تعيين مي شوند، صلاحيت معرفي نامزد براي اين جايزه مهم را دارند. جايزه اي با ارزش به طور کلي جايزه نوبل، ارزشمندترين جايزه علمي در جهان محسوب مي شود. هر سال در روز دهم دسامبر، يعني سالروز درگذشت آلفرد نوبل، اين جايزه به برندگان اهدا مي شود. اگر هميشه دوست داشته ايد بدانيد جايزه نوبل دقيقا چيست، خوب است بدانيد که عبارت است از يک مدل طلا، يک ديپلم افتخار و نيز مبلغي پول. مدال طلايي که به برندگان اهدا مي شود، نقشي از نيمرخ آلفرد نوبل را بر خود دارد. همچنين اکنون مبلغ اين جايزه برابر با ده ميليون کرون سوئد (حدود ?.? ميليون دلار) است. ظاهرا هدف نوبل از اختصاص مبلغي به عنوان جايزه اين بود که پژوهشگران بتوانند با داشتن اين پول و به دور از دغدغه هاي مادي به مطالعه و تحقيق بپردازند. با اين حال در بسياري اوقات، برندگان جايزه نوبل اين مبلغ را وقف امور انساندوستانه يا اهداف مختلف فرهنگي و علمي مي کنند. همچنين از آنجا که در بسياري اوقات در يک سال چند نفر با هم برنده جايزه نوبل سال در يک رشته مي شوند، اين مبلغ بين آنها تقسيم مي شود. خيلي ها مي پرسند چرا در طول بيش از صد سال گذشته که هر سال جوايز نوبل اهدا مي شود، مبلغ مادي اين جايزه که حاصل ثروت به جا مانده از آلفرد نوبل است، تمام نمي شود؟ دليلش اين است که طبق وصيت آلفرد نوبل، ثروت او صرف خريد اوراق بهادار و سهام شرکت هاي مختلف مي شود تا با سود حاصله، منابع مالي لازم براي اهداي جوايز به برندگان تامين شود. انتخابي دشوار فرآيند انتخاب برنده جايزه نوبل در هر سال بسيار زمانبر و گسترده است. شايد به دليل همين دقت باشد که ارزش جايزه نوبل از ديگر جوايزي که هر سال به برترين هاي علمي جهان اهدا مي شود، بالاتر باشد. فرآيند معرفي نامزد براي کسب جايزه نوبل از اين قرار است که ابتدا فرم هايي به چند هزار استاد و پژوهشگر برتر جهاني فرستاده مي شود تا هر نفر بتواند يک نامزد را براي دريافت اين جايزه به هيات داوران بنياد نوبل اعلام کند. البته هر فرد فقط در رشته خود مجاز به انجام اين کار است و براي نمونه يک شيميدان نمي تواند نامزدي را براي جايزه نوبل فيزيولوژي معرفي کند. همچنين برخلاف بسياري از جوايز ديگر که در آن، نام نامزدهاي نهايي که يک نفر از آنها به جايزه دست مي يابد نيز اعلام مي شود، در فرآيند جايزه نوبل چنين کاري انجام نمي شود و نام نامزدها محرمانه مي ماند. در گام بعدي، از ميان اين ???? نفر فهرستي با تعداد نفرات کمتر برگزيده مي شود و با بررسي هاي تخصصي تر نيز اين فهرست به ?? نفر کاهش مي يابد. سپس اين فهرست ?? نفره همراه دلايل برگزيده شدن آنها به مرجع نهايي تصميم گيري فرستاده مي شود. مرجع نهايي تصميم گيري براي جايره نوبل نيز بسته به رشته آن متفاوت است. براي نمونه، فرهنگستان علوم سوئد متولي بررسي برنده جايزه نوبل شيمي و فيزيک است. موسسه کارولينسکا نيز برنده جايزه نوبل فيزيولوژي و پزشکي را تعيين خواهد کرد. جاي خالي رياضي شايد اين پرسش به ذهن شما هم رسيده باشد که چرا در ميان رشته هاي علوم پايه اي که جايزه نوبل به آن تعلق مي گيرد، نامي از دانش رياضي نيست. آلفرد نوبل در وصيت نامه خود نامي از رياضي نبرد، شايد به اين دليل که اين رشته جنبه نظري دارد و از آنجا که نتايج ارزشمند يک دستاورد براي جامعه بشري مدنظر بود، نتوان چنين انتظاري را از پيشرفت هاي صورت گرفته در زمينه رياضي حداقل در کوتاه مدت داشت. اما دليل ديگري که براي اين حضور نداشتن رياضي در فهرست رشته هاي جايزه نوبل ارائه مي شود، اهداي جوايز متعدد جهاني ديگر به دستاوردهاي برتر رياضي است. فرهنگستان علوم سوئد جايزه «کرافورد» را که شباهت زيادي به جايزه نوبل دارد، به برترين هاي رياضي جهان اهدا مي کند. يکي از جوايزي که آن را همچون «نوبل رياضي» مي نامند، جايزه جهاني فيلدز است که البته محدوديت سني دارد و به رياضيدانان زير ?? سال اهدا مي شود. همان طور که حتما شنيده ايد، امسال خانم مريم ميرزاخاني، يکي از برندگان آن بود. جايزه اي براي زنده ها طبق قوانين بنياد نوبل، اين جايزه نمي تواند به افرادي که در قيد حيات نيستند، تعلق يابد. با اين حال استثنا هم در اين ميان وجود دارد و آن هم شامل افرادي است که در فاصله اعلام نتايج و اهداي جوايز درگذشته اند. تاکنون دو نفر از برندگان اين جايزه، در اين فاصله بدرود حيات گفته اند که يکي از آنها داگ همسرسکيولد (برنده نوبل صلح ????) و ديگري نيز اريک اکسل کارافلدت (برنده نوبل ادبيات ????) بود. صالح سپهري فر